درد و خستگی از شایع‌ترین و در عین حال ناتوان‌کننده‌ترین عوارض بیماری سرطان به‌شمار می‌روند که می‌توانند به‌طور مستقیم بر کیفیت زندگی بیماران تاثیر بگذارند. این علائم می‌تواند در نتیجه خود بیماری، درمان‌های ضدسرطان مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، یا پیامدهای روانی ناشی از روند درمان ایجاد شوند. امروزه مدیریت درد سرطان و خستگی ناشی از شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، تنها به درمان دارویی محدود نمی‌شود و شامل ترکیبی از روش‌های دارویی تخصصی، مداخلات غیردارویی و مراقبت‌های تسکینی پیشرفته است. هدف اصلی این رویکردها کاهش علائم ناتوان‌کننده، افزایش تحمل‌پذیری درمان‌های ضدسرطان و بهبود کیفیت زندگی بیماران در تمام مراحل بیماری است. دکتر سمانه قهرمان‌پوری با تجربه تخصصی در زمینه کنترل درد سرطان و مدیریت خستگی بیماران سرطانی را با استفاده از به روزترین و جدیدترین روش‌های درمانی برای بیماران انجام می‌دهند.

دلایل درد و خستگی ناشی از سرطان

درد و خستگی ناشی از سرطان توسط عوامل زیادی ایجاد می‌شود و عواملی که به درد و خستگی شما منجر می‌شوند می‌توانند کاملا با عوامل دیگر متفاوت باشند. برخی از مهم‌ترین دلایل درد و خستگی ناشی از سرطان عبارتند از:

عوارض سرطان

سرطان می‌تواند تغییراتی در بدن شما ایجاد کند که  منجر به خستگی و درد می‌شود. به‌عنوان‌مثال برخی از سرطان‌ها پروتئین‌هایی به نام سیتوکین‌ را آزاد می‌کنند که می‌تواند باعث خستگی و درد شوند. سایر سرطان‌ها نیز نیاز بدن به انرژی را افزایش می‌دهند، ماهیچه‌ها را ضعیف می‌کنند، به اندام‌های خاصی (مانند کبد، کلیه، قلب یا ریه‌ها) آسیب می‌زنند یا هورمون‌های بدن را تغییر می‌دهند که همه این‌ها به خستگی و درد منجر می‌شوند.

عوارض روش‌های درمان سرطان

شیمی درمانی، پرتودرمانی، جراحی، پیوند مغز استخوان و ایمونوتراپی همگی می‌توانند باعث خستگی شوند. اگر درمان سرطان علاوه بر سلول‌های سرطانی به سلول‌های سالم نیز آسیب برساند، امکان دارد دچار درد و خستگی شوید یا زمانی که بدن شما در حال ترمیم آسیب‌های ناشی از درمان است خستگی شدیدی را احساس کنید.

کم خونی بعد از درمان سرطان

درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی می‌توانند عملکرد مغز استخوان را کاهش دهند و در نتیجه تولید گلبول‌های قرمز مختل شود. گلبول‌های قرمز نقش اصلی در انتقال اکسیژن به بافت‌ها و اندام‌های بدن دارند و کاهش تعداد یا عملکرد آن‌ها باعث کاهش اکسیژن‌رسانی به سلول‌ها می‌شود. وقتی اکسیژن کافی به عضلات و اندام‌ها نرسد، بدن برای انجام فعالیت‌های روزمره انرژی بیشتری مصرف می‌کند و این موضوع به احساس ضعف، بی‌حالی و خستگی مداوم منجر می‌شود. به همین دلیل تشخیص و درمان به‌موقع کم‌خونی نقش مهمی در کاهش خستگی و بهبود کیفیت زندگی بیماران پس از درمان سرطان دارد.

تغذیه نامناسب

تغذیه نامناسب یکی از عوامل مهم و قابل توجه در بروز خستگی پس از درمان سرطان به‌شمار می‌رود. بسیاری از بیماران در طول یا پس از درمان به دلیل تهوع، کاهش اشتها، اختلال در بلع یا تغییر حس چشایی، دریافت کافی انرژی، پروتئین و ریزمغذی‌های ضروری را تجربه نمی‌کنند. این کمبودها می‌تواند باعث کاهش توده عضلانی، ضعف عمومی و افت توان جسمی شود. از سوی دیگر کمبود مواد مغذی مانند آهن، ویتامین B12، اسید فولیک و پروتئین‌ها، فرآیند تولید انرژی در سلول‌ها را مختل کرده و خستگی مداوم را تشدید می‌کند. به همین دلیل اصلاح الگوی تغذیه و دریافت رژیم غذایی متعادل و متناسب با شرایط بیمار، نقش مهمی در کاهش خستگی و بهبود کیفیت زندگی پس از درمان سرطان دارد.

عوارض هورمون درمانی

هورمون درمانی یک درمان رایج سرطان است که باعث تغییراتی در سطوح هورمونی بدن می‌شود که می‌تواند منجر به خستگی قابل توجهی شود. تغییرات هورمونی نیز می‌تواند به‌عنوان عوارض جانبی سایر درمان‌های سرطان رخ دهد. همچنین سایر علت‌های ایجاد خستگی و درد در دوران سرطان می‌تواند شامل اضطراب، استرس، افسردگی، کمبود خواب، عوارض برخی داروها و کم تحرکی باشند. اکثر کسانی که سرطان دارند خستگی را تجربه نمی‌کنند و همچنین خستگی و درد سرطان شما می‌تواند به‌صورت اپیزودیک رخ دهد و فقط مدت کوتاهی طول بکشد، یا تا چند ماه پس از تکمیل درمان ادامه یابد.

دلایل ایجاد دردهای سرطانی

دردهای سرطانی دلایل و اشکال مختلفی دارد. شما می‌توانید این دردها را با کمک پزشک متخصص کنترل کنید. بیشترین دلیل ایجاد درد در بیماران سرطانی توسط فشار تومور به استخوان‌ها، رگ‌های عصبی و اعضای دیگر بدن ایجاد می‌شود. همچنین گاهی اوقات درد ناشی از سرطان به دلیل روش‌های درمانی است، برای مثال:

• داروهای شیمی درمانی: برخی از داروهای شیمی درمانی می‌توانند منجر به بی‌حسی در قسمت دست یا پا شوند همچنین می‌توانند باعث حس سوزش در قسمت تزریق داروی شیمی درمانی شوند.
• رادیوتراپی: رادیوتراپی می‌تواند باعث ایجاد عوارضی مانند قرمزی و تحریک پوست شود، اگر رادیوتراپی در قسمت مثانه انجام شود می‌تواند باعث متورم شدن مثانه نیز شود.
• ایمونوتراپی: برخی از روش‌های ایمونوتراپی می‌توانند باعث تورم مفاصل شوند.
• هورمون درمانی: برخی از روش‌های درمانی ایمونوتراپی می‌توانند باعث درد در قسمت مفاصل یا عضلات شوند.

بیشتر بخوانید: ورزش مفید برای بیماران سرطانی

انواع دردهای سرطانی

تشخیص نوع درد سرطانی شما توسط دکتر، موضوع بسیار مهمی است؛ زیرا اگر تشخیص درست داده شود احتمال درمان در کوتاه‌ترین زمان بیشتر می‌شود. انواع مختلف دردهای سرطانی، درمان‌های به‌خصوص خود را دارند. انواع دردهای سرطانی عبارتند از:

درد عصبی

دردهای عصبی معمولا توسط فشار به رگ‌های عصبی، فشار به نخاع یا آسیب به رگ‌های عصبی ایجاد می‌شوند. بیماران معمولا دردهای عصبی را به سوزش، تیرکشیدن و احساس سوزن سوزن شدن تشبیه می‌کنند. کنترل دردهای عصبی به‌مراتب می‌تواند نسبت به بقیه انواع دردها سخت‌تر باشد. برخی افراد دردهای عصبی طولانی مدت را پس از جراحی تجربه می‌کنند؛ زیرا حین جراحی برخی از رگ‌های عصبی بریده می‌شوند و به دلیل رشد کند زمان زیادی طول می‌کشد که این رگ‌های عصبی بهبود یابند. همچنین درد عصبی می‌تواند توسط روش‌های درمانی دیگر مانند رادیوتراپی و شیمی تراپی نیز ایجاد شود.

درد استخوان

سرطان می‌تواند به استخوان نیز سرایت کند و باعث درد در قسمت رویی استخوان شود. درگیری استخوان‌ها می‌تواند باعث تضعیف ساختار استخوان، التهاب بافت‌های اطراف و افزایش حساسیت اعصاب شود که نتیجه آن احساس درد عمیق، تیرکشنده یا مبهم است. کنترل به‌موقع درد استخوان با روش‌های دارویی، درمان‌های هدفمند و مراقبت‌های تسکینی، نقش مهمی در حفظ تحرک و بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سرطان دارد.

درد بافت نرم پوست

درد پوستی

درد پوستی در بیماران مبتلا به سرطان می‌تواند به‌دلیل درگیری مستقیم پوست توسط تومور، گسترش موضعی بیماری یا به‌عنوان یکی از عوارض درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی ایجاد شود. این نوع درد معمولا به صورت سوزش، حساسیت شدید، درد سطحی یا احساس کشیدگی پوست بروز می‌کند و می‌تواند با قرمزی، خشکی، پوسته‌ریزی یا زخم همراه باشد. آسیب به اعصاب سطحی پوست، التهاب بافت‌های پوستی و کاهش توان ترمیم پوست از مهم‌ترین علل درد پوستی هستند. تشخیص دقیق علت درد و استفاده از درمان‌های دارویی نقش مهمی در کنترل علائم، پیشگیری از عوارض ثانویه و بهبود کیفیت زندگی بیماران سرطانی دارد.

بیماران سرطانی برای کاهش درد و خستگی چه کارهایی باید انجام دهند؟

برای بیماران سرطانی، کاهش درد و خستگی نیازمند رویکردی چندجانبه و علمی است. ترکیبی از مراقبت‌های پزشکی، تغذیه‌ای، فیزیکی و روانی می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی کمک کند. مهم‌ترین اقدامات عبارتند از:

مراقبت از پوست و بافت‌های آسیب دیده

مراقبت از پوست و بافت‌های آسیب‌دیده در بیماران سرطانی نقش بسیار مهمی در کاهش درد، پیشگیری از عفونت و بهبود کیفیت زندگی دارد. درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و جراحی می‌توانند باعث تحریک پوست، زخم، التهاب و حساسیت موضعی شوند و بدون مراقبت مناسب، این مشکلات می‌توانند درد را تشدید کنند و روند بهبود را کند نمایند. نکات مهم مراقبت از پوست و بافت‌های آسیب‌دیده:

• مرطوب‌سازی و محافظت پوست: استفاده از کرم‌ها و لوسیون‌های ترمیم‌کننده و فاقد مواد تحریک‌کننده از خشکی و ترک خوردن پوست که می‌تواند درد و التهاب را افزایش دهد جلوگیری می‌کنند.
• پانسمان و مراقبت موضعی: استفاده از پانسمان‌های تخصصی برای زخم‌ها یا نواحی آسیب‌دیده و رعایت بهداشت برای جلوگیری از عفونت.
• اجتناب از فشار و آسیب فیزیکی: استفاده از لباس‌های نرم و مناسب برای کاهش تحریک پوست می‌تواند مناسب باشد.

تغذیه مناسب

تغذیه مناسب برای بیماران سرطانی یکی از عوامل کلیدی در کاهش خستگی، حفظ وزن و تقویت سیستم ایمنی است و می‌تواند تاثیر مستقیم بر کیفیت زندگی و توان تحمل درمان‌ها داشته باشد. بسیاری از بیماران در طول درمان دچار کاهش اشتها، تهوع، تغییر حس چشایی و مشکلات گوارشی می‌شوند، که رعایت اصول تغذیه‌ای صحیح اهمیت زیادی پیدا می‌کند. اصول تغذیه مناسب برای بیماران سرطانی و کنترل درد عبارتند از:

• پروتئین برای حفظ توده عضلانی، بازسازی بافت‌ها و تولید انرژی ضروری است.
• مصرف گوشت کم‌چرب، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات و حبوبات.
• مصرف غلات کامل، سبزیجات و میوه‌ها به تولید انرژی پایدار کمک می‌کند.
• از مصرف کربوهیدرات‌های فرآوری شده و قندهای ساده پرهیز شود.
• استفاده از روغن‌های گیاهی مانند روغن زیتون و آووکادو و ماهی‌های چرب که منبع امگا-۳ هستند.
• چربی‌های ناسالم و سرخ‌کردنی‌ها باید محدود شوند.
• آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک برای جلوگیری از کم‌خونی.
• ویتامین C و E، سلنیوم و زینک برای تقویت سیستم ایمنی و ترمیم بافت‌ها.
• نوشیدن آب و مایعات کافی برای جلوگیری از کم‌آبی و کاهش خستگی.
• سوپ‌های سبک و آب میوه‌های طبیعی می‌توانند گزینه‌های مناسب باشند.
• در صورت کاهش اشتها، بهتر است وعده‌های غذایی کوچک و متنوع در طول روز مصرف شود تا انرژی کافی تامین گردد.
• برای تهوع، اسهال یا یبوست، تنظیم رژیم غذایی با حمایت متخصص تغذیه بسیار موثر است.

داشتن فعالیت بدنی مناسب

داشتن فعالیت بدنی مناسب برای بیماران سرطانی نقش بسیار مهمی در کاهش خستگی، کنترل درد و بهبود کیفیت زندگی ایفا می‌کند. ورزش سبک و منظم، مانند پیاده‌روی کوتاه، حرکات کششی یا تمرینات آب‌درمانی می‌تواند گردش خون و متابولیسم بدن را بهبود بخشد، توده عضلانی را حفظ کند و روحیه بیمار را تقویت نماید. برنامه تمرینی باید کوتاه، منظم و متناسب با توان جسمی بیمار باشد و در صورت بروز علائمی مانند درد شدید، سرگیجه یا تنگی نفس، فورا متوقف و با پزشک مشورت شود. ترکیب فعالیت بدنی با مراقبت روانی و انگیزه‌بخشی، اثرگذاری ورزش را بیشتر کرده و به بیماران کمک می‌کند تا با خستگی و درد ناشی از سرطان و درمان‌ها به شکل موثرتری مقابله کنند.

استفاده از مکمل‌ها

استفاده از مکمل‌ها در بیماران سرطانی می‌تواند نقش مهمی در کاهش خستگی، تقویت سیستم ایمنی و جبران کمبودهای تغذیه‌ای داشته باشد، اما باید همیشه تحت نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود، زیرا برخی مکمل‌ها ممکن است با درمان‌های سرطان تداخل داشته باشند. استفاده اصولی و علمی از مکمل‌ها می‌تواند به بیماران کمک کند تا خستگی ناشی از سرطان و درمان‌ها کاهش یابد، سیستم ایمنی تقویت شود و کیفیت زندگی بهبود پیدا کند، اما بدون تجویز پزشک مصرف خودسرانه آن خطرناک است.

طب سوزنی برای کنترل درد سرطان

طب سوزنی یکی از روش‌های کمک‌کننده و مکمل در کنترل درد ناشی از سرطان محسوب می‌شود که در کنار درمان‌های دارویی و مراقبت‌های تسکینی به کار می‌رود. این روش با قرار دادن سوزن‌های بسیار نازک در نقاط خاص بدن، می‌تواند آزادسازی اندورفین‌ها و انتقال‌دهنده‌های عصبی را تحریک کند و به کاهش درد، التهاب و احساس خستگی کمک نماید. مطالعات بالینی نشان داده‌اند که طب سوزنی می‌تواند در دردهای استخوانی، عصبی، بافت نرم و حتی دردهای مرتبط با درمان‌های شیمی‌درمانی و پرتودرمانی اثرگذار باشد.

طب سوزنی باید توسط متخصص آموزش‌دیده و با رعایت نکات ایمنی برای بیماران سرطانی انجام شود، به ویژه در بیمارانی که دچار کم‌خونی شدید، اختلالات انعقادی یا ضعف سیستم ایمنی هستند. استفاده منظم و تحت نظارت این روش می‌تواند شدت درد را کاهش داده، کیفیت خواب و زندگی بیمار را بهبود بخشد و به کاهش مصرف داروهای مسکن کمک کند.

ماساژ درمانی

ماساژ درمانی با فشار ملایم و تکنیک‌های تخصصی بر عضلات و بافت‌های نرم، می‌تواند گردش خون را بهبود دهد، تنش عضلانی را کاهش دهد و احساس آرامش و راحتی ایجاد کند. مطالعات نشان داده‌اند که ماساژ درمانی می‌تواند در کاهش دردهای موضعی، خستگی مداوم، اضطراب و مشکلات خواب موثر باشد و به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک کند. استفاده منظم و کنترل‌شده از این روش می‌تواند احساس آرامش، انرژی و توان جسمی بیمار را افزایش دهد و به کاهش نیاز به داروهای مسکن کمک کند.

بیوفیدبک

بیوفیدبک یکی از روش‌های غیردارویی و کمکی برای مدیریت درد، خستگی و اضطراب در بیماران سرطانی است که به کنترل واکنش‌های فیزیولوژیک بدن کمک می‌کند. در این روش با استفاده از حسگرهای مخصوص بیمار فعالیت قلب، تنفس، فشار خون و تنش عضلانی خود را مشاهده و کنترل می‌کند. آموزش تکنیک‌های بیوفیدبک به بیماران اجازه می‌دهد تا تنش عضلانی و پاسخ‌های استرس‌زا را کاهش دهند، آرامش بیشتری پیدا کنند و کیفیت خواب و انرژی روزانه خود را بهبود بخشند.

مطالعات نشان داده‌اند که بیوفیدبک می‌تواند شدت درد و خستگی مرتبط با سرطان و درمان‌های آن را کاهش دهد و احساس کنترل و اعتماد به نفس بیمار را افزایش دهد. این روش به‌ویژه در ترکیب با روش‌های دیگر مراقبت حمایتی مانند ماساژ درمانی، طب سوزنی و تمرینات ذهن‌آگاهی اثرگذاری بیشتری دارد.

حمایت روانی و عاطفی

حمایت روانی و عاطفی برای بیماران سرطانی نقش بسیار مهمی در کاهش خستگی، مدیریت درد و بهبود کیفیت زندگی ایفا می‌کند. مواجهه با سرطان اغلب با اضطراب، افسردگی و استرس همراه است و این عوامل می‌توانند شدت درد و خستگی را تشدید کنند. دریافت حمایت روانی از طریق مشاوره روان‌شناسی و تکنیک‌های آرام‌سازی به بیماران کمک می‌کند تا با شرایط دشوار درمان و بیماری بهتر کنار بیایند، روحیه خود را تقویت کنند و انرژی جسمی و روانی خود را بازیابند. همچنین ایجاد محیط عاطفی مثبت توسط خانواده و دوستان می‌تواند احساس امنیت و امید را افزایش داده و روند بهبود را تسهیل کند.

فیزیوتراپی و توان‌بخشی بعد از سرطان

فیزیوتراپی یکی از روش‌های مهم و اثربخش در کنترل درد، کاهش خستگی و حفظ توان جسمی بیماران سرطانی است. تمرینات تخصصی فیزیوتراپی می‌توانند عضلات را تقویت کنند، انعطاف‌پذیری بدن را افزایش دهند و گردش خون را بهبود بخشند. این روش همچنین به کاهش دردهای موضعی، بهبود تعادل و پیشگیری از تحلیل عضلانی کمک می‌کند. فیزیوتراپی در کنار درمان‌های پزشکی و مراقبت‌های حمایتی، به بیماران کمک می‌کند تا فعالیت‌های روزانه خود را راحت‌تر انجام دهند و کیفیت زندگی خود را در طول درمان حفظ کنند. انجام فیزیوتراپی باید تحت نظر فیزیوتراپیست متخصص سرطان و با برنامه‌ریزی فردمحور باشد تا بیشترین اثرگذاری و ایمنی حاصل شود.

بیشتر بخوانید: تاثیر طب سوزنی بر کاهش درد ناشی از سرطان

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

بیماران سرطانی وقتی با درد یا خستگی مداوم و شدید روبه‌رو می‌شوند که با استراحت رفع نمی‌شود، بهتر است هر چه سریع‌تر با پزشک مشورت کنند. همچنین اگر درد یا خستگی تغییر کرده، ناگهانی ظاهر شود یا با علائمی مثل تورم، قرمزی، زخم، تب، ضعف یا بی‌حسی همراه باشد، مراجعه به پزشک ضروری است. حتی زمانی که روش‌های کنونی کاهش درد یا خستگی کافی نباشد یا عوارض داروها ایجاد مشکل کند، پزشک می‌تواند با ارزیابی دقیق وضعیت، راهکارهای موثر و شخصی‌سازی‌شده ارائه دهد تا بیمار بهتر بتواند با علائم خود کنار بیاید و کیفیت زندگی خود را حفظ کند.

کلام پایانی

کنترل درد و خستگی ناشی از سرطان، بخش جدایی‌ناپذیر مراقبت‌های حمایتی و تسکینی بیماران است و تاثیر مستقیم بر کیفیت زندگی، توان جسمی و سلامت روان دارد. ترکیب روش‌های پزشکی، توان‌بخشی، تغذیه مناسب، مراقبت‌های روانی و روش‌های مکمل مانند ماساژ درمانی، طب سوزنی و بیوفیدبک، می‌تواند به بیماران کمک کند تا با درد و خستگی ناشی از سرطان بهتر مقابله کنند و زندگی روزمره خود را با آرامش بیشتری ادامه دهند. با بهره‌گیری از تجربه تخصصی دکتر سمانه قهرمان‌پوری می‌توانید درد و خستگی ناشی از سرطان را با روش‌های حرفه‌ای و غیرجراحی به راحتی درمان کنید. 

سوالات متداول